Một năm chính quyền địa phương hai cấp: Dữ liệu trở thành nền tảng của nền hành chính phục vụ

Tròn một năm mô hình chính quyền địa phương hai cấp vận hành thống nhất trên cả nước, dấu ấn rõ nét nhất không nằm ở số đầu mối được tinh giản hay số nhiệm vụ được phân cấp, mà ở một chuyển động sâu hơn: dữ liệu và số hóa đang dần trở thành nền tảng của một nền hành chính phục vụ. Từ hồ sơ giấy sang hồ sơ điện tử, từ báo cáo thủ công sang điều hành theo thời gian thực, bộ máy hành chính đang được tái cấu trúc quanh dữ liệu.

Một năm nhìn lại: thước đo là chất lượng phục vụ

Từ ngày 1/7/2025, mô hình chính quyền địa phương hai cấp chính thức được vận hành thống nhất trong cả nước sau cuộc sắp xếp lại đơn vị hành chính, thu gọn còn 34 tỉnh, thành phố. Đây không đơn thuần là sự thay đổi về tổ chức bộ máy, mà là sự thay đổi về chất trong tư duy quản trị: hướng tới bộ máy tinh gọn, phân cấp mạnh, ra quyết định trực tiếp và gần dân hơn.

Sau đúng một năm, mô hình mới bước qua giai đoạn kiểm chứng năng lực vận hành trong thực tiễn. Điểm đáng chú ý trong cách đánh giá là sự dịch chuyển của thước đo: giá trị của cải cách không được đo bằng việc giảm được bao nhiêu đầu mối hay sắp xếp được bao nhiêu tổ chức, mà bằng chất lượng vận hành của mô hình — mỗi thủ tục hành chính được giải quyết thuận lợi hơn, mỗi phản ánh của người dân được xử lý nhanh hơn, mỗi quyết định được ban hành sát thực tiễn hơn.

Ở cấp cơ sở, những con số bước đầu đã cho thấy hiệu quả. Tại một địa phương quy mô lớn, 100% văn bản hành chính (trừ văn bản mật) được ký số và xử lý trên môi trường mạng, toàn bộ cán bộ, công chức sử dụng hệ thống quản lý văn bản điện tử. Trong khoảng thời gian từ 1/7/2025 đến đầu tháng 5/2026, riêng một trung tâm phục vụ hành chính công cấp xã đã tiếp nhận 6.748 hồ sơ, trong đó 6.662 hồ sơ trực tuyến, giải quyết 6.703 hồ sơ với trên 98% đúng hạn và trước hạn.

Khi dữ liệu trở thành "hồ sơ gốc" của bộ máy

Cán bộ, công chức xử lý thủ tục hành chính trên môi trường điện tử — nơi dữ liệu dần thay thế hồ sơ giấy trong vận hành hằng ngày.

Nền tảng cho chuyển động này là hành lang pháp lý và hạ tầng dữ liệu quốc gia được kiện toàn đồng bộ. Luật Dữ liệu có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, cùng với việc hoàn thành xây dựng Trung tâm Dữ liệu Quốc gia đầu tiên theo tiêu chuẩn trong nước và quốc tế, đã tạo khung pháp lý và hạ tầng cho việc quản trị, khai thác và phát triển dữ liệu. Cổng Dịch vụ công quốc gia được phát triển thành một cổng số hợp nhất, kết nối với hệ thống giải quyết thủ tục hành chính của 34 tỉnh, thành phố và Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư thông qua ứng dụng định danh điện tử VNeID.

Khi dữ liệu dân cư, đất đai, thuế, hộ tịch, công chứng, giáo dục, y tế được rà soát, chuẩn hóa và liên thông, bộ máy hành chính giảm được sự phụ thuộc vào hồ sơ giấy và hạn chế tình trạng người dân phải cung cấp lại nhiều lần những thông tin mà cơ quan nhà nước đã có. Số hóa hồ sơ, lưu trữ điện tử và tái cấu trúc quy trình giải quyết thủ tục không còn là công việc kỹ thuật thuần túy, mà trở thành điều kiện để bộ máy vận hành minh bạch và hiệu quả hơn.

Từ "kết nối hệ thống" đến "liên thông dữ liệu"

Nhiều đô thị lớn đưa vào vận hành trung tâm giám sát, điều hành thông minh tích hợp dữ liệu đa ngành phục vụ chỉ đạo, điều hành.

Ở cấp tỉnh, nhiều địa phương đã đưa vào vận hành trung tâm giám sát, điều hành đô thị thông minh như một nền tảng tích hợp, kết nối, giám sát và phân tích dữ liệu. Có trung tâm tích hợp tới 19 phân hệ trọng tâm, bao phủ điều hành hành chính, đầu tư công, giám sát chỉ tiêu kinh tế - xã hội, tương tác với người dân, bản đồ số và các hệ thống chuyên ngành. Cùng với đó là những mô hình mới như kiốt hành chính công thông minh, tích hợp dữ liệu dân cư, định danh điện tử và nền tảng thanh toán trực tuyến, giúp người dân tự thực hiện thủ tục nhanh hơn.

Định hướng xuyên suốt là chuyển đổi cách thức quản trị: từ "có dữ liệu" sang "quản trị dữ liệu", từ "kết nối hệ thống" sang "liên thông dữ liệu", và từ "báo cáo thủ công" sang "điều hành theo thời gian thực". Đây chính là bước chuyển từ phương thức quản lý dựa trên hồ sơ sang phương thức quản trị dựa trên dữ liệu — nền tảng của một chính quyền số thực chất.

Những nút thắt trong giai đoạn tăng tốc

Bên cạnh kết quả tích cực, thực tiễn vận hành cũng bộc lộ những nút thắt cần tháo gỡ. Từ ngày 1/1/2026, khi các hệ thống thông tin giải quyết thủ tục hành chính tập trung của bộ, ngành được triển khai trên địa bàn tỉnh, cán bộ và người dân phải làm việc trên nhiều nền tảng khác nhau, với giao diện và quy trình chưa hoàn toàn thống nhất. Việc cấp tài khoản, phân quyền xử lý và phân luồng hồ sơ ở một số thời điểm còn cần tiếp tục điều chỉnh cho phù hợp với đặc thù tổ chức của từng địa phương.

• Chuẩn hóa và đồng bộ dữ liệu giữa các cơ sở dữ liệu quốc gia, cơ sở dữ liệu chuyên ngành và hệ thống của địa phương.
• Hoàn thiện các chức năng số hóa hồ sơ, thanh toán trực tuyến, lưu trữ dữ liệu điện tử, thống kê và giám sát tiến độ giải quyết hồ sơ.
• Bổ sung, chuẩn hóa khung pháp lý cho chính quyền số, làm rõ nguyên tắc vận hành và quản trị dữ liệu ở cấp địa phương.
• Nâng cao năng lực số cho đội ngũ cán bộ, công chức để làm chủ các nền tảng mới.

Ba trụ cột đồng bộ: pháp luật, hạ tầng số và con người

Bài học rút ra sau một năm là chuyển đổi số của bộ máy nhà nước chỉ thành công khi ba trụ cột được phát triển đồng bộ: hành lang pháp luật, hạ tầng số và con người. Thiếu một trong ba, quá trình chuyển đổi sẽ chững lại hoặc rơi vào tình trạng "có công nghệ nhưng không vận hành được". Trong đó, việc đầu tư cho hạ tầng công nghệ thông tin, số hóa và lưu trữ tài liệu điện tử là điều kiện nền — bởi dữ liệu sạch, chuẩn và liên thông mới là thứ nuôi dưỡng mọi dịch vụ số phía trên.

Một năm là quãng thời gian đủ để khẳng định chủ trương tổ chức chính quyền địa phương hai cấp là đúng hướng, đồng thời cũng đủ để nhận diện những việc phải làm tiếp. Khi dữ liệu thực sự trở thành nền tảng của quản trị công, mục tiêu cuối cùng vẫn là một nền hành chính gần dân hơn, minh bạch hơn và phục vụ hiệu quả hơn — nơi mỗi hồ sơ được số hóa, mỗi quy trình được tinh gọn đều quy về lợi ích thiết thực cho người dân và doanh nghiệp.